Lokman Ba� Web Sitesi - Son 5 Eklenen

GEREKS�Z(L�) B�LG�LER

********GEREKS�Z(L�) B�LG�LER********

Mum Nas�l Yanar?

Ger�i �imdi elektrikler kesilince otomatik olarak devreye giren lambalar, hatta jenerat�rler var ama mum hayat�m�z boyunca evimizin demirba�� olmu�tur. Onu o kadar hayat�m�z�n ola�an bir par�as� olarak alg�lam��zd�r ki, fitiline bir kibrit �akt��m�zda onun nas�l yand��n�, yand�k�a kat� k�sm�n�n nereye gitti�ini d��nmeyiz bile.

Tarihi �ok eskiye uzanan mum ��n�n adeta b�y�l� bir g�c� vard�r. �nsanda romantik duygular uyand�rd�� gibi, t�m dinlerde ruhani bir yeri de vard�r. Ayin ve adaklar�n vazge�ilmez malzemesidir. Mum tarihin ilk icatlar�ndan biridir. M�s�r'da ve Girit adas�nda milattan 3000 y�l �nceden kalma mumlar bulunmu�tur ama en yayg�n kullan�� orta�a�da Avrupa'da olmu�tur. Tarihi bu kadar eski olup da g�n�m�zde de pop�laritesini yitirmeyen ve �ok yayg�n olarak kullan�lan ba�ka hi�bir �ey yoktur.

Asl�nda mumun yap�s� �ok basittir ama yanma mekanizmas� o kadar basit de�ildir. Mumun yap�s�nda iki ana eleman vard�r. Birincisi yak�t g�revini g�ren, bir �e�it balmumu, ikincisi de emici �zelli�i olan bir �e�it sicim, yani fitil. Fitilin emici �zelli�i �ok �nemlidir. ��nk� mumun yanma s�rr� burada gizlidir. Bu �zellik gaz lambalar�n�n fitillerinde de vard�r ve onlar da ayn� prensiple �al��rlar.

Elinize herhangi bir sicim al�p ucundan su dolu bir kaba dald�rd��n�zda suyun sicim taraf�ndan emildi�ini ve suyun sicim boyunca yukar� ��kt��n� renginin koyula�mas�ndan anlayabilirsiniz. ��te fitil de mumun �st k�sm�nda alevden dolay� eriyen balmumunu emerek �st k�sm�na ta��r ve bu b�lgede yanman�n devam�n� sa�lar, yani burada as�l yanan ve �� veren fitil de�il balmumunun kendisidir.

Parafin balmumlar� ham petrolden yap�l�r, yani koyu bir hidrokarbon olup iyi bir yan�c�d�rlar. �akma�� ak�p fitili tutu�turunca, mumun en �st tabakas�n�n da erimesine ve dolay�s�yla mekanizman�n �al��maya ba�lamas�na sebep olursunuz. Fitil, bu erimi� balmumunu yukar� aleve do�ru ta��r, balmumu alevin s�cakl��nda buharla��r ve tutu�ur. Yanan �ey asl�nda mumun kat� k�sm� oldu�undan mum t�m�yle yan�p bitti�inde geriye pek bir �ey kalmaz.

Mum yapmada en �ok ar� balmumu, benzin �retiminde petrolden ��kan bir yan �r�n olan parafin veya bitkisel ve hayvansal ya�lardan yap�lan 'stearin' kullan�l�r. G�n�m�zde en fazla kullan�lan mumlar bunlar�n kar��m� ile elde ediliyor. Mumlar �ekme y�ntemi ile, d�k�lerek veya pres edilerek yap�l�yor. Her �ey tamamland�ktan sonra boya banyolar�na sokulurlar ve en sonunda da parlakl�k kazand�rmak i�in so�uk suya dald�r�l�rlar.

Asans�r D��erken Z�plarsak Ne Olur?

D��n�n ki, asans�r�n�z bozuldu ve 60-70 km/saat, yani saniyede 18 metre h�zla d��yor. Siz de son saniyede yukar� z�pl�yorsunuz. Yukar� z�plaman�z olsa olsa saniyede 4-5 metre h�zla olabilir. Yani siz yine de yakla��k saniyede 13-14 metre h�zla yere d��meye devam ediyorsunuz.

�ster saniyede 18 metre, isterse 13 metre h�zla yere d��n, sonu� fark etmez. Sizi yerden kaz�mak zorunda kalabilirler. L�tfen panik yapmay�n, asans�r� tutan tek bir kablo de�ildir, en az�ndan 5 veya 6 kablo vard�r. Bu kablolar�n her biri tek ba��na asans�r�n a��rl��n� ta��yabilir.

Diyelim ki, bu kablolar�n hi�biri g�revini yapmad�, asans�r� durduracak bir ba�ka fren donan�m� daha vard�r. Hatta baz� asans�r bo�luklar�nda ilaveten yayl� veya ya�l�, hayati tehlikeyi �nleyecek �zel sistemler de bulunur.

Gazete Ka��d� Y�rtarken Dikkat Ettiniz mi?

Denerseniz g�receksiniz ki, bir gazete sayfas�n� yukar�dan a�a��ya d�zg�n olarak y�rtabilirsiniz. Ancak sa�dan sola yani enine y�rtt��n�zda d�zg�n y�rtamazs�n�z, muhakkak zikzaklar olu�ur. Gazete k��d�n�n ana maddesinin a�a� oldu�unu hepimiz biliyoruz. Bir gazete k��d�nda a�ac�n lifleri yukar�dan a�a��ya olacak �ekilde gelir.

��te bu sebeple bir gazete sayfas�n� d��ey olarak y�rtarsan�z, y�rt�k, liflerin yolunu takip ederek d�zg�n bir �ekilde a�a��ya kadar iner. Enine y�rt�ld��nda, her life rastlay��nda y�rt�lma zikzak �izer.

Peki, lifler ni�in d��ey do�rultuda? Bunun nedeni ka��d�n �retili� bi�iminde yat�yor. Bu lifler �ok az su i�eriyor ve �retim band�nda, band�n hareketi boyunca yay�l�yor. �retim band� sonunda su kuruyor ama lifler ka��tta uzunlamas�na yer al�yor.

Gece Bitki Bulunan Odada Uyumak Zararl� m�d�r?

Evimizdeki bitkiler veya s�s �i�ekleri solunumlar�nda g�nd�zleri havadaki karbondioksiti alarak oksijen verirler ama geceleri ise bizim gibi oksijen alarak karbondioksit verirler. Bu nedenle de �i�eklerle ayn� odada uyuman�n, havadaki oksijen azalaca�� i�in zararl� olabilece�i konusunda genel bir inan�� vard�r. Asl�nda bu do�rudur ama san�ld�� kadar tehlikeli de�ildir.

Konuyu daha iyi anlamam�z i�in bir bitkinin ayn� anda yapt�� iki i�i bilmemiz laz�m. Birincisi h�crelerin nefes al��, ikincisi de ��k ve klorofil �z�mlemesi diye de adland�r�lan fotosentezdir. Bu iki olay tamamen birbirinden farkl�, iki ayr� i�lemdir.

T�m canl� h�crelerde oldu�u gibi bitki h�crelerinin de ya�ayabilmeleri i�in havadaki oksijene ihtiya�lar� vard�r. Havadan nefes yolu ile ald�klar� oksijenle �eker gibi g�da molek�llerini yakarlar, enerji kazan�rlar. Bu, g�nd�z ve gece ya�amlar� boyunca durmaks�z�n devam eder.

Bitkilerin yapraklar�ndaki h�creler ayn� zamanda g�nd�zleri ��kla birlikte fotosentez i�lemini ger�ekle�tirirler. Yani bitki g�nd�zleri her iki i�lemi birlikte yaparken geceleri sadece nefes almaya devam eder. Fotosentez i�leminde bitkiler havadan karbondioksiti al�p oksijen verirler. Ancak h�creler buradan ��kan oksijeni nefes almada tekrar kullan�rlarken, nefes veri�teki karbondioksiti de fotosentezde kullan�rlar.

Ortalama yeti�kin bir insan, hareketsiz durumda bir dakikada 15, bir g�nde 20 bin kez nefes al�r. Her solumada yar�m litre hava ci�erlerine girer. Yani dakikada 7-8 litre havay� ci�erlerine �eker ve tekrar verir. Bu, g�nde 11 bin litre hava demektir. Asl�nda nefes al�rken havadan oksijen al�p karbondioksit veririz ifadesi de tam do�ru de�ildir.

Ald��m�z havada hem oksijen vard�r, hem de karbondioksit. Verdi�imizde de ayn� �ekildedir ama oranlar� de�i�iktir. Ci�erlerimize ald��m�z havadaki oksijen oran� y�zde 21 iken d��ar� verdi�imizdekinde y�zde 16'd�r. Yani her nefeste ald��m�z havan�n y�zde 5-6's� v�cudumuzda oksijen olarak kullan�l�r. Dolay�s�yla havadan ald��m�z g�nl�k oksijen miktar� ortalama 570 litre civar�ndad�r.

G�nd�zleri yeterli ��k alt�nda, bitkilerdeki fotosentez i�lemi, bitkinin nefes almas�ndan daha yo�undur. Yani ortaya fazladan oksijen ��kar ve g�nd�zleri odan�zdaki havadaki oksijen miktar�n� art�r�rlar. Geceleri ��k olmad��ndan ve karanl�kta fotosentez i�lemi yap�lamad��ndan, nefes almaya devam eden bitkilerden ��kan karbondioksit miktar� daha �oktur.

Evlerimizdeki bitkilerin veya s�s �i�eklerinin g�nd�z ��kard�klar� fazla oksijen ve gece verdikleri karbondioksit miktar�, insan�n soludu�u havan�n i�indeki oksijen miktar� yan�nda o kadar azd�r ki sa�l��m�z� etkileyebilmesi m�mk�n de�ildir. Ancak kap�s�, penceresi hava s�zd�rmaz k��k bir odada, dev bitkilerle birlikte yatma gibi bir al��kanl��n�z varsa ba�ka tabii...

Ya�murda Ko�mal� m� Y�r�meli mi?

Ya�mur ya�arken ko�anlar�n daha �ok �slanaca��n� ileri s�ren, insan� ya�murda sallana sallana dola�maya iteleyen bir g�r�� ile hi�bir �ey fark etmeyece�ini iddia eden bir ba�ka g�r�� ortada dolan�p durmaktad�r.

Hi�bir �ey de�i�meyece�ini s�yleyenlerin g�r��ne g�re v�cudunuzun bir dikd�rtgen oldu�unu ve ya�mur damlalar�n�n yere dik d��t��n� farz edelim. �ster bir y�z metreci gibi h�zl� ko�un, ister sallanarak y�r�y�n bir �ey fark etmez. H�z�n�za ba�l� olmadan v�cudunuza d��en ya�mur tanesi say�s� ayn� kal�r. Ko�tuk�a �n taraf�n�za bir saniyede daha �ok ya�mur tanesi isabet edecektir ama s�re k�sald��ndan toplam say� ve sonu� de�i�meyecektir.

'Ya�murda y�r�y�n�z' diyenler ise ko�ma durumunda ya�mur damlalar�n�n ayn� s�rede daha �ok say�da birikece�ini ve buharla�malar� i�in daha az zaman oldu�undan �zerimizin daha �slak olaca��n�, aerodinamik tesirleri hesaba katarak, d�z y�r�rken �zerimize d��meyecek d��ey damlalar�n, ko�arsak kar��dan gelecekleri i�in temas edeceklerini, y�r�rken ba��m�za d��en damla say�s�n�n ko�tu�umuz s�rada d��enden fazla olamayaca��m ileri s�rerek 'ahmak �slatan' diye de tabir edilen hafif ya��larda y�r�meyi �neriyorlar. Tabii burada unutulmamas� gereken �ey yava� y�r�rken bacaklar�m�z�n da �ok ya�� alaca��.

'Ko�unuz!' g�r��ne g�re ise, ya�murda ko�makla y�r�mek aras�nda, v�cudumuza d��en ya�mur tanesi miktar� a��s�ndan bir fark olmayabilir ama �nemli olan ba��m�za d��en miktard�r. Bu nedenle ko�arsak s�re k�sal�r ve ba��m�za d��en ya�mur miktar� azal�r.

Yap�lan bir deneyde, ya�mur kar��dan 45 derece a�� ile ya��yorken, bir defter ka��d�na ayn� mesafe 7 saniyede ko�uldu�unda 131 damla, 20 saniyede y�r�n�ld��nde ise 216 damla isabet etti�i saptanm��t�r. Buna g�re ya�murda y�r�yerek gitmek, ko�maya g�re neredeyse iki misli �slanmak anlam�na gelmektedir.

��phesiz bu �nermeler yap�l�rken, r�zgar�n y�n�, �zerimizdeki giysilerin �ekli ve cinsi ve en �nemlisi kapal� alana ula��lacak mesafe g�z �n�ne al�nmam�� ve de�erlendirmeler k�sa mesafelere g�re yap�lm��t�r. Uzun mesafelerde hi� �ans�n�z yok, ko�abildi�iniz kadar ko�un ama en do�rusu ya�mur ge�ene kadar kapal� bir yerde oyalan�n.

B�L�M ADAMLARI

********B�L�M ADAMLARI********

Theodor Wiesengrund Adorno

Theodor Wiesengrund ADORNO

(1903 Frankfurt am Main - 1969 Vi�ge/�svi�re)

K�saca: Alman d��n�r� ve m�zikolo�u. Oxford'da m�zik ��renimi g�rd�, daha sonra ABD'de Berkeley �niversitesi'ne devam etti. 1949'da Frankfurt �niversitesi'nde ��retim �yesi oldu. Herbert Marcuse'den �nce ve onunla birlikte, kl�sik Alman felsefesi, tarih ve sosyolojisini Marksizm'in ve psikanalizin verileriyle kar��la�t�rd�. �zellikle m�zik sanat�yla ilgilendi, ama kitle ileti�im ara�lar�n�n etkisini ara�t�rarak, k�lt�rel t�ketim ve sanatta yarat�� sosyolojisiyle de u�ra�t�. Besteleri, felsefe, sosyoloji, m�zik tarihi ve kuramlar�yla ilgili yap�tlar� ve ciltler h�linde bir araya getirilmi� makaleleri vard�r.

Toplumbilim, ruhbilim ve m�zikbilim alanlar�nda �al��m��, Frankfurt Okulu'nun "ele�tirel kuram��n�n felsefi mimarlar�ndan olan Alman d��n�r Adorno, 11 Eyl�l 1903 y�l�nda Almanya�da do�du. Sonralar� t�m felsefece g�r��lerine damgas�n� vuracak olan Kant'�n �Ar� Usun Ele�tirisi� adl� kitab�n� toplum ele�tirmeni ve sinema kuramc�s� Siegfried Kracauer'le birlikte I. D�nya Sava��'n�n bitmesine yak�n her cumartesi ��leden sonralar� okumaya ba�lad�. Kracauer'in rehberli�i Adorno'ya, bu kitab�n yaln�zca bir bilgikuram� kitab� olmad��n�, ayn� zamanda tinin tarihsel konumunun da okunabilece�i kodlanm�� bir metin oldu�unu d��nd�rtt�. Annesinin ve k�z karde�inin etkileriyle m�zi�e kar�� besledi�i ilgiyi beste yapmaya dek vard�ran d��n�r, II. D�nya Sava�� y�llar�n� ise California'da s�rg�nde ge�irdi.

Adorno, 1924'te Johann Wolfgang Goethe �niversitesi'nde Edmund Husserl �zerine yazd�� tezi tamamlayarak felsefe doktoru derecesini ald�. Bir y�l sonra Alban Berg ile kompozisyon �al��mak ve Arnold Schoenberg etraf�nda toplanm�� m�zisyenlere, bestecilere kat�lmak i�in Viyana'ya gitti. Viyana gezisinin Adorno �zerindeki etkisi �ok kal�c� oldu; "yeni m�zi�in" hem �nde gelen bir savunucusu oldu, hem de felsefece bi�emi Schoenberg ile Berg'in "atonal" kompozisyon tekniklerinin izlerini hep ta��yacak hale geldi.

Frankfurt'taki �al��malar�na d�nen Adarno, Kierkegaard: Konstruktion des Asthelischen (Kierkegaard: Estetik Olan�n Kurulu�u, 1933) adl� kitab�yla do�entlik s�nav�n� verdi. Bu g�� kitapta �� konu daha bir �ne ��kmaktad�r: 1) Kierkegaard'da, �znellik kavram�nda oldu�u gibi, varolu�sal ��eleri soyut kategorilere d�n��t�rmek yoluyla varolu��ulu�un somutla�ma arzusunun a��a ��kar�larak ele�tirilmesi; 2) �eyle�mi� toplumsal d�nyan�n yani ki�ilerin �zerinde bask� kuran �znelli�in savlar�na kay�ts�z kalan kurumlar d�nyas�n�n bir okumas�; 3) tanr�bilimsel d��ncelerin tarihsel ve maddi somutla�t�r�lmas�n�n sa�lanmas� giri�imi.

Adorno, Hitler Almanyas�'ndan 1934'te ka�arak Oxford'a Merton College'a geldi. Burada ge�irdi�i �� bu�uk y�l i�inde o zamanlar arkada�� Max Horkheimer'in y�netimindeki Institut f�r Sozialforschung'un (Toplumsal Ara�t�rmalar Enstit�s�) dergisine makaleler yazd�; daha sonra 1956'da yay�mlanacak Husserl �zerine bir kitap haz�rlad�. II. D�nya Sava�� y�llar�n� ABD'de ge�iren d��n�r bu s�ralarda Horkheimer ile ortakla�a Dialektik der Aufklarung (Ayd�nlanman�n Diyalekti�i, 1947) adl� kitab� yazd�.

Sava� sona erince Enstit�'y� yeniden kurmak i�in Frankfurt'a d�nen Adorno izleyen yirmi y�l i�inde m�zik, edebiyat ele�tirisi, toplumsal kuram ve felsefe �zerine ��r a��c� pek �ok kitap ve makale yazd�. �rne�in, 1957 tarihli "Sociology and Empirical Research" (Toplumbilim ve Deneysel Ara�t�rma) adl� makalesi art�k, 1960'larda Almanya'y� kas�p kavuran "olguculuk tart��mas�"n�n ba�lat�c�s� say�lmaktad�r. Adorno'nun iki �nemli felsefe kitab� da bu d�nemde yaz�lm��t�r: Negative Dialektik (Olumsuzlay�c� Diyalektik, 1966) ile Asthetische Theorie (Estetik Kuram, 1970).

Adorno'nun felsefesi, i�inde ya�ad�� toplumsal d�nya anlay��na g�sterdi�i bir tepki olarak okunabilir. O, ileri Bat� toplumlar�n�n Marx'�n ��z�mledi�i kapitalist �retim ili�kileriyle kurulmu� oldu�undan asla ku�ku duymam��, �zellikle de Marx'�n meta feti�izmi ile kullan�m de�erinin de�i�im de�erince bask� alt�na al�nd�� konusundaki g�r��lerine t�m�yle kat�lm��t�r. Adorno, ayr�ca iktisad� bi�imlendiren d�zeneklerin ayn�s�n�n sonu�ta k�lt�rel etkinlikleri de belirdi�i d��ncesini de benimsedi. Sermayenin, iktisad� ussalla�t�rmas�n�n do�al sonucu tahakk�m ve yoksulluk (kabaca s�ylenirse "adaletsizlik") olurken, k�lt�r�n ussalla�t�r�lmas�n�n sonucu yabanc�la�ma ve anlams�zl�k (kabaca s�ylenirse "yoksay�c�l�k") olmaktad�r.

Avrupa'da fa�izmin y�kselmesinin ve i��i hareketlerinin ��z�lmesinin ard�nda yatan -ve daha sonralar� Yahudi Soyk�r�m� ile doru�una ula�an- nedenlere kar��l�k Adorno, modern d�nyan�n toplumsal ve iktisadi �rg�s�ne sinmi� ger�ekten kayda de�er ilerici e�ilimlerin varl��ndan ku�ku duymaya ba�lad�. Hatta modern toplumlar�n ussalla�t�r�lmas� tasar�s�n�n tamamlanm�� olmaktan uzak oldu�una ve dolay�s�yla i�g�d�sel olarak ilerici toplumsal olu�umlar�n geli�meci kesimleri de i�inde olmak �zere Marx'�n tarih kuram�n�n da egemen kapitalist �retimininkine benzer ussalla�t�rma yap�lar� talep etti�ine inanmaya ba�lad�. Adorno'ya g�re modernli�in en k�kl� ikilemlerinin k�keninde usun ve ussalla�t�rman�n bu yap�lar� varsa, modernli�in bunal�m� temelde "usun bunal�m�" demektir. Her �eyden �nce gerekli olan da usun ele�tirilerek tedavi edilmesidir.

Adorno'nun modern usun bunal�m�n�n merkezinde y�ntemin, ��z�mlemenin, s�n�fland�rman�n, evrenselli�in ve mant�ksal dizgelili�in her �eyden �nce geldi�i modern bilimsel us�ulu�un oldu�una inanc� tamd�r. Adorno, nesnelerden k�kten bir bi�imde ba��ms�z tan�mlanan usun da��ld��n�, bozuldu�unu ileri s�rer.

�Ayd�nlanman�n Diyaletki�i�nde Adorno, ussall��n soy k�t��n� ��karmay� ama�lar. Ayd�nlanma, insan�n korkular�n�n ve umutlar�n�n bula�t�� do�al d�nyaya, s�ylenlere kar��d�r. Usun s�ylenden �st�nl�� varsay�m�, b�ylelikle, usun insanbi�imci yans�t�mlar�ndan kurtulu�u haline gelir. Us d�nyay� �znel izd��mlerden �ok nesnel bir bi�imde resmeder. Adorno, bu abart�l� us tablosunu hem bi�im hem de i�erik bak�m�ndan �eli�kili bulur. Ona g�re s�ylen de us da insanl��n kendisini s�ylensel g��lerden kurtararak gereksinimlerini kar��lamak ve tutkular�n� doyurmak i�in do�al d�nya �zerinde denetim kurma sava��m� sonucu ortaya ��km��t�r. Demek ki, ayd�nlanm�� usun �zerkli�i varsay�m� i�in gerekli bi�imsel nitelikler, ger�ekte insan�n do�ayla sava��m� i�inde insan�n soy k�t�� zerinde temellenmektedir. Ayd�nlanm�� us nesnel de�ildir; do�ay� denetim alt�nda tutmak isteyen insan�n tutkular�n�n hizmetindedir. B�ylesi bir us insan�n ayakta kalma g�d�s�n�n somutla�mas�yla, dolay�s�yla ancak kendisi bir ara� olduk�a anlam kazan�r.

Adorno'nun felsefece duru�u ya da etkinli�i, kendisini a��k�a sanatsal modernli�in eylemlerine ve yazg�s�na ba�lar; bu nedenle de i� tutarl�� eksiksizdir. Adorno, felsefenin foyas�n� ortaya ��karmak ister; us�ulu�u ve anlama yetisini, bunlar�n "�zde�i olmayan �tekisiyle" temellendirmek ister.

6 A�ustos 1969�da �len Adorno'nun di�er �nemli yap�tlar� aras�nda Arnold Schoenberg'in atonal m�zi�ini m�zikal modernizmin en �st noktas� olarak savundu�u Philosophie der neuen Musik (Yeni M�zi�in Felsefesi, 1949); somut, bireysel deneyimin modern, burjuva toplumundaki yok olu�una ili�kin d��ncelerini yans�tan y�z elli �� arp�c� aforizmadan olu�an MinimaMoralia (1951); Husserl'e ili�kin, g�r�ng�bilimin ka��n�lmaz soyutlu�u ya da arad�� somutlu�u yitirmeye yazg�l� olu�u �zerinde duran ve "yo�un" bir okuma sonucu ortaya ��kan Zur Metakritik der Erkennistheorie. Studien �ber Husserl und die phanomenologischen Antonomien (Bilgikuram�n�n �stele�tirisi: Husserl ile G�r�ng�bilimsel �at��k�lar �st�ne incelemeler, 1956); Hegel �zerine denemelerden olu�an Drei Studien zu Hegel (Hegel �st�ne �� al��ma, 1963) ile Heidegger'in varolu��ulu�unu soyut ve tarihd�� olarak yorumlad�� Jargon der Eigentlichkeit (Sahicilik Jargonu, 1964) say�labilir.

Alfred Adler

Alfred Adler

(1870 Viyana - 1937 Aberdeen)

Avusturyal� hekim ve psikolog. 1925'te Viyana Pedagoji Enstit�s�'nde g�rev ald�. 1929'dan ba�layarak New York'ta profes�rl�k yapt�. Freud'un ��rencisi olan Adler daha sonra Freud'un g�r��lerinden ayr�ld�. 1911'de kendi "Bireysel Psikoloji" okulunu kurdu. Davran�� bozukluklar�n� cinsel karma��kl�klara de�il, insan�n i�inde kalm�� erk iste�ine ve �ocukluk �a��nda yerle�mi� olan a�a��l�k kompleksine ba�lad�. Adler'e g�re ki�i, a�a��l�k duygusunu yenmeye �al��r. Bu zorlu �aba, davran�� ve sinir bozukluklar�na yol a�ar. Ba�l�ca yap�tlar�: "�ber den Nerv�sen Charakter" (Sinirsel Miza� �zerine, 1912), "Mechenkenntnis" (�nsan Bilgisi, 1927, T�rk�eye, �nsan� Tan�ma Sanat� ad� alt�nda �evrildi), "Der Sinn des Lebens" (Ya�am�n Anlam�, 1933).

Adler, Macaristan'dan Avusturya'ya g�� eden bir ailenin ikinci �ocu�u olarak 1870 y�l�nda Viyana'da do�du. Babas� ticaretle u�ra�maktayd�. 4 ya��na geldi�inde b�y�y�nce doktor olaca��n� s�ylemeye ba�lam��t�. Bunu s�ylemesinde elbette s�k�nt�l� �ocukluk ya�ant�lar�n�n etkisi vard�. Bunlar aras�nda yan�ndaki yatakta yatarken �len karde�ine ait izlenimler, kendisinin de ra�itizm nedeniyle kemiklerindeki sorunlar� olmas� ve s�rekli hasta olarak g�rd�� annesini iyile�tirme iste�i say�labilir. Adler insanlar� tan�yabilmesini sokak �ocuklu�undan gelmesine ba�lar.T�p e�itimi ve ihtisas�n� yap�p g�z hekimi olarak, �al��maya ba�lam��t�r. Ancak muayenehanesinin i� yapmamas� �zerine pratisyen hekimlik yapmaya ba�lam�� ve �evresinin sevgisini kazanm��t�r. Bu d�nemde Viyana'da daha �ok yoksullara hitap eden polikliniklerde �al��m��t�r. 27 ya��nda evlenmi�tir. 32 ya��ndayken bir dostu ile birlikte t�bbi nitelikli bir dergi ��kartmaya ba�lam��t�r. o y�l Freud ile tan��arak, psikanalitik ak�m�n i�ine girmi�tir. 37 ya��nda iken "Organlar�n Yetersizli�i �zerine �nceleme"adl� eserini yazm��t�r. 40 ya��na geldi�inde ise, bu derne�in ba�kan� olmu�tur. Bir y�l kadar sonra Adler'in g�r��leri ile Freud'unkiler farkl�la�maya ba�lad�. Adler'in "Eril Protesto" ad�n� ta��yan yaz�s� grupta tart��ma ve yo�un ele�tirilere maruz kald�. Bunun �zerine Adler ve ona e�ilik eden 6 ki�i dernekten istifa edip, Bireysel Psikoloji Derne�i'ni kurdular. 42 ya��nda "Nerv�z Karakter" adl� ikinci kitab�n� yay�nlayan Adler, 2 y�l kadar sonra yeni derne�in i�inden arkada�lar�n�n ve kendisinin �ok say�da yaz�lar�n� i�eren "Tedavi Etmek ve E�itmek" adl� eseri olu�turmu�tur. Bu s�rada bir �niversiteye ��retim eleman� olarak ba�vurusunu yapm�� ama red cevab� alm��t�r.

I.D�nya Sava��'n�n ba�lamas� ile, askeri hekim olarak g�rev yapm��, ba�ar�lar� dikkati �ekmi�tir. Bunun �zerine cephe hekimlerinin sava�larda da rastlanabilen "akut stres bozukluklar� ve travma sonras� stres bozuklu�u" konular�nda e�itimlerini artt�rmalar� i�in daha �st bir g�reve atanm��t�r. Sava��n biti�inde Osmanl� �mparatorlu�u gibi Avusturya-Macaristan �mparatorlu�u da kar�� taraf taraf�ndan b�l�nm�� ve i�gal edilmi�ti. Sava� sonras� yazd�� bir yaz�da "insanlar�n kendileri ile ilgisi olmayan bir sava�a girmek i�in heyecan duymas�n�, kendilerinin hissettikleri acizlik ve �aresizlik duygular�ndan ka��nmak" �eklinde a��klam��t�r. Gene sava� kar��t� "�teki taraf " adl� yaz�s�nda halk�n sava�� bir e�ilimle beslendi�inde, propagandalar ile birlikte , �zellikle ki�ilikleri ve ya�ant�lar� ile ilgili sorunlar da ya��yorlarsa, sava� fanati�i haline gelebildi�ini belirtir. Adler'e g�re halk�n �o�unlu�u ise durumu yeterince netlikte bilemedikleri ve de�erlendiremedikleri i�in, ba�taki y�neticilerin iste�i ile sava�maya gider. Ne zamanki sava� kaybedilir, o zaman halk kendilerini ezenlerden kurtulur. Ba�kas� ile sava�arak elde edemeyece�i huzura, as�l gereksinimi olan kendini rahat�a ifade edebildi�i demokratik y�netim ile ula��r. Adler 50 ya��ndad�r, sava� bitmi�tir. Art�k �lkenin tekrar e�itim ve kalk�nma hamlesine girme d�nemidir. Bu a�amada Adler de �zerine d��en g�revi yapar, ��retmenler i�in �ocuk yeti�tirmeye y�nelik kurslar, dan��manl�k hizmetleri ve e�itimde yeni sistemler �zerine �al��malara kendi yakla��mlar� ile kat�l�r. Bu d�nemde "�nsan Bilgisi" adl� kitab�n� ��karm��t�r. Bu y�llardan sonra daha �ok yurtd��nda kongre ve seminerlerden ald�� davetlere kat�l�r. 59 ya��na geldi�inde Amerika'da Columbia �niversitesi'nde iki y�l s�recek ��retim �yeli�i g�revine ba�lar. 67 ya��nda iken Hollanda'da verdi�i bir seminer sonras�nda g��s a�r�s� hisseder. Hekimin dinlenme ve tedavi �nerisine kar��n, program�nda olan �ngiltere'deki konferansa kat�l�r. Ancak �ngiltere'deki konferans�n d�rd�nc� g�n�nde kendisini o g�nk� derse bekleyenler, bir s�re sonra hocalar�n�n sabah �niversiteye giden bilim yolunda kalp krizinden �ld�� haberini alacaklard�r. Adler'e g�re yetersizlik alg�s� ger�ek yetersizlik durumundan �ok daha etkili idi. Bu his insanlarda ya bu durumun ortadan kald�r�lmas�na y�nelik �abalamaya, ya i�ine kapanarak, d�nyaya k�smeye ya da antisosyal davran��larla �evreye ve �evredekilere zarar verici davran��lara yol a�maktayd�. D�nyaya k�sen birey kendinde k�r�nt� halinde bile olsa varolan toplumsall�k duygusu ile tekrar toplum i�ine �ekilip, aktif hale gelebilir. Adler'e g�re ya�am topluma kar�� bir sorumluluktur. Adler e�itimdeki hatalar sonucunda da �ocu�un ezilmesi, a��r cezalar uygulanmas�, pasif duruma al��t�r�lmas�, inisiyatif ve yarat�c�l��n kulland�r�lmamas�, tek ba��na bir �ey yapamayaca�� duygusunun yerle�mesi g�r�lebilmektedir. Ayr�ca �evre de buna destek olmakta b�y�kler yan�nda kendini ifade etmesi �nlenmekte, arkada�lar�n�n alaylar�na m�dahale edilmemesi de buna zemin haz�rlayabilmektedir. Ki�iler hissettikleri a�a��l�k duygular� ile ya ba�ka �zelliklerini �ne ��kararak di�er insanlar �zerinde �st�nl�klerini g�stermeye �al��rlar ya da s�k�nt�, utan�, endi�e ve de�ersizlik hisleri ile daha dar bir �evre i�ine s��n�p, onlar �zerinde bask� kurmaya �al��abilirler. Bu durumu takiben ki�ilerde �ok farkl� ba��ml�l�klar (alkol,uyu�turucu madde, kumar vb), �e�itli nevrotik bozukluklar, cinsel davran�m bozukluklar� ve antisosyal davran��lar sonucu su�a e�ilim g�zlenebilmektedir. Adlerci g�r��e g�re, bu gibi bozukluklar�n tedavisinde altta yatan a�a��l�k duygular�n� olu�turan olumsuz d��nce �emalar�n�n d�zeltilmesi gerekir. Bireyler hangi soydan,cinsiyetten , sosyok�lt�rel �evreden gelirlerse gelsinler �ncelikle insand�rlar. Her insan zekas�, duygular� ve k�lt�r� ile de�erlidir. Do�an her bebek gelece�imiz i�in �nemlidir. �yi �r�n almak i�in, topra�a tohum atmak yetmez, ona iyi bak�m vermek gerekir. Sadece ba�kalar�nda bulunan, sahip olamad��m�z kaynaklar� �v�p, sahip olduklar�m�z� g�rmezden gelmek de bir a�a��l�k duygusu ifadesidir. �nemli olan kendi kaynaklar�n� di�erlerinin kaynaklar�na g�re geli�tirmek i�in �aba sarfetmektir. Bunun i�in elbette ki, herkes �zerine d��en g�revi yapmal�d�r. Siz ancak g�revinizi tam olarak yaparsan�z, yak�nma hakk�na sahip olabilirsiniz. Aksi halde yap�lan yak�nmalar kendi de�ersizlik hislerimizin ve a�a��l�k duygular�m�z�n ba�kalar�na y�klenmesi, yans�t�lmas�ndan ba�ka bir �ey de�ildir. Kendinizi ancak daha �ok �al��arak, emek harcay�p, �r�n vererek ortaya koyabilirsiniz. Bu da ne yaz�k ki, yorulmadan olmaz. Ne kadar ac�lar ya�anm�� olursa olsun, inatla "ben hala var�m" denmelidir. Kararm�� g�m��ler, g�zal�c� parlakl�ktaki g�m��lere d�n��ebilir, yeter ki parlatmak i�in �abalay�n.

Niels Henrik ABEL

Niels Henrik ABEL

(1802 Finnoy Adas� - 1829 Arendal)

Norve�li matematik�i. ��renimini Oslo'da yapt�. �lk �nemli yap�t�, be�inci derece genel denkleminin ��z�m�n�n olanaks�zl�� zerine oldu. Ya�am� yoksullukla ge�ti. Norve� h�k�metinin bursuyla Almanya ve Fransa'da kald� (1825 - 27). Ad�yla an�lan integraller �zerine ara�t�rmalar� ile Abel teoremini kapsayan yap�t�n� Paris Fen Akademisi'ne sundu. Norve�'e d�n��nde Oslo �niversitesi'nde astronomi yard�mc� profes�r� oldu. K�sa ya�am� boyunca serilerin yak�nsakl��n� inceledi, eliptik integrallerin inversiyonunun katl� periyodik fonksiyonlar verdi�ini buldu.

O d�nemlerde, gen� bir matematik�inin ��hreti yakalayabilmek i�in tek �aresi, Paris gibi b�y�k merkezlerdeki tan�nm�� ki�ilerin takdirini kazanabilmek oldu�undan, Abel, Paris'te zaman�n b�y�k isimlerinden Cauchy'ye bir �al��mas�n� takdim eder. Oysa Cauchy kendi �n�yle me�guld�r, kuzeyden gelen gen� adam�n verdi�i �al��may� okumadan kaybeder. Abel, Berlin'de tan��t�� Crelle adl� matematik�inin teklifine uyarak onun yeni ��karaca�� matematik dergisine makale g�ndermeye ba�lar.

Bug�n Crelle dergisi takma ad�yla bilinen bu �ok prestijli derginin ilk say�s�nda alt� makalesi yay�mlan�r ve matematik d�nyas�nda tan�nmas� da bu sayede olur. Abel'in matemati�e katk�s�, eliptik integral ad�yla bilinen baz� t�r integrallerin kavram olarak anla��lmas�n� sa�lamaktan ibarettir. Bu integrallerin nas�l hesaplanaca�� h�l� bilinmemekle birlikte, alt�nda yatan temel kavramlar Abel'in ve �a�da�lar�n�n �al��malar�yla ayd�nlanm��t�r.

Abel'in matematik d�nyas� d��nda da tan�nmas�n� sa�layan �al��mas� ise be�inci derece polinom denklemlerinin ��z�mleriyle ilgilidir. Birinci ve ikinci derece polinom denklemlerinin ��z�m� y�llard�r biliniyordu. ��nc� derece polinom denkleminin ��z�m�n�, 15. yy.da �talyan matematik�i Cardano, d�rd�nc� derece polinom denklemin ��z�m�n� de Cardano'nun arkada�� Ferrari, yine katsay�lar cinsinden ��zmeyi ba�ard�. �nsanlar d�rd�nc� derece denklemlerden sonra be�inci derece denklemlerle tam �� y�zy�l hi�bir sonu� almadan u�ra�m��lard�r. ��te Abel burada tarih sahnesine ��kt� ve be�inci dereceden genel bir polinomun k�klerinin bilinen y�ntemlerle bulunmas�n�n m�mk�n olmad��n� g�sterdi. Baz� �zel be�inci derece denklemlerin ��z�m�n�n bulundu�u halde, her denkleme ayn� �ekilde uyguland��nda, bize ��z�m� verecek bir metodun olmad��n� ispatlad�.

Abel, matematikte elde etti�i parlak sonu�lara ra�men hayat� boyunca do�ru d�r�st bir i� bile bulamad�. Matematik�i olarak kendisini Avrupa'daki matematik �evrelerine bir t�rl� kabul ettiremedi. Sonunda 26 ya��nda, yokluk i�inde veremden �ld�. �l�m�nden iki g�n sonra ad�na bir mektup geldi. Berlin �niversitesi'nden g�nderilen mektupta, Abel'in �l�m�nden habersiz, gen� matematik�iye �al��malar�n�n dikkat �ekti�i ve �niversitede i� teklif edildi�i bildiriliyordu. �ld�kten sonra anla��lma olgusunun bu denli tez ger�ekle�ti�i bir daha g�r�lmedi.

Daha Geni� Bilgi ��in TIKLAYINIZ

Edward Jenner

(1749-1823)

Genellikle hastay� �ld�rm�� olan, korkun� bir hastal�k olan �i�ek hastal��n� ara�t�rm�� bir �ngiliz kasaba doktoruydu. Bir k�y papaz�n�n �ocu�u olarak d�nyaya gelmi�tir.

18.yy'da �ngiltere'de, �i�ek hastal�� mikrobunu, hastal��n hafif �eklini ge�irmi� olan bir ki�iden �ocuklara a��lamak yayg�n bir uygulama idi. Beklenti, �ocu�un �i�ek hastal�� iddetini hafif ge�irmesi, ya�amas� ve hayat�n�n geri kalan� i�in bu hastal��a ba��k olmas�n� sa�lamak idi. Bazende bu b�yle oldu; bazen �ocuk �ld�.

Edward Jenner �ok say�da bu t�r a��lama yapm��t�r. Fakat ineklereki �i�ek hastal��n� (inek sa�an insanlar�n yakaland�� hafif bir hastal�k) ge�irmi� olan insanlar�n, �i�ek hastal��na yakalanmad�klar�n� fark etti.

O bir deney yapt�. Bir erkek �ocu�unu inek �i�ek hastal�� cerehati ile a��lad�, daha sonra da �i�ek hastal�� cerehati ile a��lad�. Erkek �ocu�u �i�ek hastal��na yakalanmad�.

Bu �i�ek hastal��na kar�� daha g�venli bir korunma metodu idi. Buna "a��lama" (vaccination) ad� verildi (latince 'vacca' 'inek' demektir). Birka� y�l i�inde bu metot b�t�n Avrupa'da kullan�l�r oldu.

Edward Jenner Adl� Bilim Adam� Hakk�nda Daha Detayl� Bilgi

Lazaro Spallanzani

Lazaro Spallanzani (1729-1799) Van Leeuwenhoek'un tan�mlad�� "k��k hayvanc�klar" ile ve bunlar�n nereden geldikleri ile �ok ilgilenmi� bir �talyan bilim adam� idi. Pek �ok insan bunlar�n kendili�inden olu�um ile ortaya ��kt��n� d��nm��t�. Spallanzani bunu do�ru olmad��n� g�sterdi�i pek �ok deney yapt�. Bu k��k organizmalar, daha b�y�klerinin oldu�u gibi daima yumurtalardan yada sporlardan gelmekteydiler.

1799�da �talya�da Lazaro Spallanzani�nin �e�itli bitki �zetleri ile yapt�� ve mikroskopik canl�lar�n da kendili�inden olu�mad��n� g�sterdi�i deneyler de spontan jenerasyonu kabul eden ara�t�r�c�lar� bu fikirlerinden d�nd�rmeye yetmemi�tir. Spallanzani bu �zetleri de�i�ik s�reler kaynar suda tutarak baz� mikroorganizmalar�n �s�ya duyarl� oldu�unu ve k�sa s�rede �ld��n� g�rerek muhtemelen protozoon olan bu canl�lara y�ksek s�n�f (superior) animalk�l; baz�lar�n�n �s�ya daha dayan�kl� olup uzun s�rede �ld��n� g�rerek bunlara a�a�� s�n�f animalk�l demi�, bu �ekilde mikroorganizmalar�n �s�ya duyarl�l�klar�n�n farkl� oldu�unu da ilk g�steren olmu�tur. Spallanzani�nin bu deneyleri Pasteur��n spontan jenerasyon inan��na son veren deneylerinin �nc�s� say�labilir. Bu �ekilde �ok eskilerden beri ampirik olarak kullan�lan �s�n�n �nce bozulmay� ve koku�may� �nlemek, mikroorganizmalar�n hastal�k etkeni oldu�unun anla��lmas�ndan sonra da bula�may� �nlemek i�in daha bilimsel �ekilde kullan�lmas�n�n yolu a��lm��t�r. �rne�in 19. y�zy�l�n son �eyre�inde Schwann kaynatman�n etin bozulmas�n� her zaman �nlemedi�ini g�stermi�, Pasteur laktik fermentasyonu �nlemek i�in s�t�n 110�C�de �s�t�lmas� gerekti�ini, Schroeder et, yumurta sar�s� ve s�t�n bozulmadan saklanmas� i�in 130�C�de �s�t�lmas� gerekti�ini belirlemi�lerdir.

DENEYLER

********DENEYLER********

Suya Daldirilan Her Cisim Islanir mi?

Dereceli silindirin agiz kismina yakin olan b�lgesine kagit veya pamugu yerlestiriniz. Pamugun yan y�zeylere tutunmasina dikkat ediniz. I�inde pamuk olan dereceli silindiri; agzi asagiya gelecek sekilde, su dolu beherglasin i�ine daldiriniz.

Dereceli Silindirin I�ine Hapsedilen Hava

1. Hava kabarciklarini daha iyi g�zlemlemek i�in beherglasin i�ine birka� damla gida boyasi damlatiniz.
2. Cam �ubukla karistiriniz.
3. Dereceli silindiri, agiz kismi asagiya ve su y�zeyine dik gelecek sekilde su dolu beherglasa daldiriniz.
4. Dereceli silindiri yana dogru yatiriniz.
5. Her iki durumda g�zlemlediginiz sonu�lari karsilastiriniz.

Havasiz Yere Su Dolar

1. Beherglasa yaridan fazla su doldurunuz (gida boyasi da kullanabilirsiniz).
2. Lastik hortumun bir ucunu tabana degecek sekilde silindirin i�ine yerlestiriniz.
3. I�indeki hortumun ucuyla birlikte dereceli silindiri agzi asagiya gelecek sekilde dik olarak su i�ine batiriniz.
4. Dereceli silindirin tabanindan bastiriniz.
5. Hortumun a�ikta kalan ucunu agziniza alip, dereceli silindir i�indeki havayi eminiz. Sonucu g�zlemleyiniz.
6. Hortumun ayni �c�ndan hava �fleyiniz ve sonucu g�zlemleyiniz.
7. Her iki sonucu karsilastiriniz.

Hava Olan Yere Su Girmez

1. Kristalizuara yar�dan biraz fazla su doldurunuz.
2. Su �zerine tahta t�pay� b�rak�n�z.
3. K��k beherglas�, kristalizuar i�inde a�a��ya do�ru bat�r�rken mantar�n durumunu g�zlemleyiniz.

Vir�s Modeli Yapal�m

1. Balonu �i�irerek a�z�n� iplikle s�k�ca ba�lay�n�z (ipin kalan ucunun 10 cm veya daha fazla olmas�na dikkat edin).
2. Kal�n kartondan 5 cm �ap�nda 15 adet, 3 ve 10 cm �ap�nda birer adet daireler keserek her bir dairenin ortas�na delik a��n�z.
3. Balonu ba�lad��n�z ipe, daire �eklinde kesti�iniz kal�n kartonlar� s�rayla ge�iriniz (�nce �ap� 3 cm olanlar ve sonra 5 cm, 10 cm olanlar).
4. Kartonlar iplikten ��kmayacak �ekilde ipin ucunu d��m yap�n�z.
5. Son kartonun arkas�na ipi bantla yap��t�r�n�z.
6. Pipetleri k�vr�labilen k�sm�ndan katlay�n�z. Uzun taraf� bir kez daha k�v�r�n�z (Yani pipetler �� par�aya k�vr�lm�� olsun).
7. Pipetleri, uzant� olu�turacak �ekilde en b�y�k kartonun alt�na yap��t�r�n�z.
8. Yapt��n�z modelle a�a��daki vir�s modelini kar��la�t�r�n�z.

DERS NOTLARI

********DERS NOTLARI********

Fen ve Teknoloji-Bilimsel Y�ntem

1. B�L�MSEL Y�NTEM

Bilim: insanlar�n �zlem ve deneylerle elde etti�i tarafs�z ve d�zenli bilgi birikimleridir.

Bilimsel bir problemin ��z�m a�amalar� :

Problem tesbit etmek

G�zlem yapmak

Verileri toplamak

Hipatez kurmak

Hipoteze dayal� tahmin kurmak
		YANLI� �SE
Do�ru �se

Ger�ek Olur

Teori Olur

Kanun Olur

G�zlem :

be� duyu organlar�yla yap�lan incelemelerdir.ikiye ayr�l�r.

A)Nitel g�zlem : �l�� aletleri kullan�lmadan yap�l�r.

�rnek:hava �ok s�cakt�r.

B)nicel g�zlem : �l�� aletleri kullan�larak yap�l�r.

�rnek:hava 35 c dir.

Veri :

G�zlemler sonucu elde edilen ve do�rulu�u herkezce kabul edilen ger�ekler topluludur.

Hipotez :

Probleme sunulan ge�ici ��z�m yoludur.iyi bir hipotezin �zellikleri �unlard�r.

A )Eldeki ger�eklere ayk�r� olmamal�

B) Eldeki ger�ekler aras�nda ba�lant� kurabilmeli

C) Yeni ger�eklere ve tahminlere yol a�mal�d�r.

Tahmin:

Kurulan hipotezden ��kar�lan yeni sonu�lard�r.

Kontur�ll� deney:bir deneyde bir ��e hari� di�er t�m ��eler sabit tutulur.bu bir ��enin de�i�en de�erlerinin deneye olan etkisinin ortaya ��kar�lmas�na konturoll� deney denir.

Ger�ek:

B�t�n bilim adamlar�nca dogrulugu kabul edilen degerlere ger�ek denir.ger�ekler yap�lan g�zlemler sonucu her zaman ayn� neticeyi verirler.

Teori :K�saca k�kle�mi� hipotezlerdir.dogrulugu �spatlanmad�g� gibi ��r�t�lememi� ve yeni bulgularla devaml� desteklenen hipotezlerdir.hipotezlere g�re ger�eklere daha yak�n olmas�na ra�men ��r�t�lmeside m�mk�nd�r.

Kanun :

Do�rulu�u b�t�n bilimlerce kabul deilen teori veya ger�eklerdir.kanun bilimsel a�aman�n sonucudur.kanunlar herkez taraf�ndan ayn� sonucu verir.

B�L�M ADAMININ �ALI�MA PRENS�B�

1) Bilim;�nsanlar taraf�ndan tarafs�z g�zlem ve deneylerle elde edilen d�zenli bilgi birikimidir.

Bir bilimsel problem �u basamaklardan ge�tikten sonra ge�erlilik kazan�r.

Problem Tespiti; �rne�in kanserin sebebi nedir?
G�zlem Yapmak;

2) G�zlem; Duyu organlar�m�zla yapt��m�z incelemedir.2 �e�ittir.

a)Nitel g�zlem; �l�� aletleri kullanmadan yap�lan g�zlemdir.

�rnek; Bug�n hava �ok s�cak.

Say�sal de�er elde edilmez.Sonu�lar� ki�iden ki�iye de�i�ir.

b)Nicel g�zlem; Duyu organlar�m�z yan� s�ra �l�� aletlerininde kullan�ld�� g�zlemdir.

* Bug�n hava 40 derecedir.

3)Veri toplamak;

Ger�ek; Ayn� ko�ullarda de�i�ik ki�iler taraf�ndan tekrarland��nda ayn� sonu�lar�n elde edildi�i bilgidir.

Veri; �zel bir problemle ilgili ger�eklere veri denir.

4)Hipotez kurmak; Probleme sunulan ge�ici ��z�md�r.�rne�in kanserin sebebi sigarad�r.

* ��r�t�lebilir.E�er hipotez verileri desteklemiyorsa de�i�tirilir.

5)Tahminde bulunma; Hipoteze dayal� olarak ortaya ��kan mant�ksal sonu�.

E�er��..ise��.d�r �eklindeki c�mlelerden olu�turulur.

6) Kontroll� deney yapmak; Bir deneyin sonucunu etkileyecek fakt�rlerden her seferinde yaln�z birinin de�i�tirilmesiyle yap�lan deneylerdir.

7) Sonu�; ��r�t�lme,��z�m,Teori

��r�t�lme; Kontroll� deneyler hipotezi desteklemiyorsa yeni bir hipotez kurulur.

Teori; Do�rulu�u kesin olarak ispatlanamayan ,ancak yap�lan deney ve g�zlemlerle desteklenen k�kle�mi� hipotezlerdir.

Kanun; Teorilere g�re daha ge�erli olan evrensel sonu�lard�r.

Biyoloji-Fen ve Teknoloji-Proteinler

PROTE�NLER

Yap�lar�nda C, H, O ve N�a ek olarak S ve P vard�r. N i�eren tek besin proteindir. Yap�c� ve onar�c� olarak g�rev yapar. Gerekti�inde de az miktarda olsa enerji �retiminde de kullan�l�r. Yap� ta�lar� aminoasitlerdir.Protein molek�llerinin yap�s�nda en fazla 20 �e�it amino asit bulunabilir zira do�ada en fazla 20 �e�it aminoasit bulunmaktad�r. Yap�ta�lar� aras�nda peptit ba�lar� bulunur.Aminoasitlerin s�ra ve say�s�n�n farkl� olmas� proteinlerin farkl� olmas�n� sa�lar.Proteinler asidik ve bazik �zellik g�steren tek besin olup bundan dolay� amfoter �zellik g�sterirler.Yani asitlere kar�� baz bazlara kar�� asit �zelli�i g�sterirler.

-Bir aminoasitte bir karboksil birde amino grubu bulunur.Proteinlere karboksil grubu asidik, amino grubu ise bazik �zellik kazand�r�r.Radikal grup ise do�adaki 20 �e�it aminoasitin birbirinden farkl� olmas�n� sa�lar.Yani t�m aminoasitlerin amino ve karboksil gruplar� ayn�d�r.

		H \|
(Amino Grubu)	NH2 � C � COOH			(Karboksil Grubu)
		\| R	(Radikal Alkil Grubu)

-Bir aminoasit in karboksil grubuyla di�er bir aminoasitin amino grubu aras�nda 1 molek�l suyun ��k�p 1 adet peptid ba��n�n kurulmas�yla olu�an yap�ya dipeptid denir.Bu �ekilde �ok say�da peptid ba��n�n kurulmas�yla olu�an yap�ya ise polipeptid=protein denilir.

H
|

NH2

-C-

CO OH-H

-N-

C-

CO OH-H

-N-

C-

CO OH-H

-N-

C-

CO OH-H

-N-

C-

COOH

|
R

H₂O

|
R

Peptid Ba��

|
R

H₂O

|
R

Peptid Ba��

|
R

D�PEPT�D

TR�PEPT�D

POL�PEPT�D

-Enzim ve hormonlar�n yap�s�na kat�l�rlar.

-H�cre zar�n�n yap�s�na kat�l�rlar.

-DNA� n�n gen ad� verilen b�lgesinden sentezlendi�i i�in her canl�n�n protein yap�s� kendine has �zellik g�sterir.

-Kaslardaki aktin ve miyozin iplikleri,derideki k�llar ve t�rnaklar� olu�turan keratin yap�sal proteine �rnektir.

-Proteinlerin fazlas� v�cutta ya� olarak ta depolanabilirler.

Biyoloji-Fen ve Teknoloji-Endokrin Sistem

ENDOKR�N S�STEM�

Endokrin sistem, endokrin bezlerden olu�ur. Bu bezler hormon salg�layarak kana verirler.

Hormonlar;

- Organ ve sistemlerin d�zenli �al��mas�n� sa�lar.

- Kararl� bir i� �evre (homeostasi) olu�turur.

- �reme, b�y�me ve geli�me olaylar�n� kontrol eder.

- �o�unlukla protein veya steroid yap�dad�r.

- Kan ile ta��n�r.

- Etkisi ge� ba�lar. ��nk�, yap�m� ve ta��nmas� s�re al�r.

- H�crelerde hormonlar� tan�yacak �zel resept�rler (alma�) bulunur.

- Hormonlar�n etki etti�i hedef organlar� vard�r. Baz� hormonlar b�t�n organlar� (Tiroksin), baz�lar� birden fazla organ� (E�ey hormonlar�) ve baz�lar� da yaln�z bir organ� (Gastrin) etkiler.

- Az miktarda bile etkilidir.

- Etkisi uzun s�relidir. ��nk�, hormonlar karaci�erde uzun bir s�rede par�alan�r.

- Fazlas� kendi yap�m�n� durdurur.

- Az veya �ok salg�lanmalar� halinde anormallikler olu�ur.

�nsanlarda hormon salg�lanmas�;

- D�� fakt�rlerin de�i�mesi,

- Kandaki madde miktarlar�n�n de�i�mesi,

- Sinir sisteminin uyarmas�,

- Bir ba�ka bezin uyarmas� ile olur.

Bitkisel Hormonlar

Bitkilerde �retilen hormonlar ya dif�zyon veya soymuk borular� ile ta��n�rlar. Bitkilerde d�zenleme sadece hormonlarla sa�lan�r. Hormon salg�layan endokrin bezleri yoktur. Hormonlar belirli b�lgelerdeki h�creler taraf�ndan salg�lan�r.

Bitkilerde hormonlar �reme ve b�y�me olaylar�n� kontrol eder. Be� �e�ittir.

Oksin

- Di�er hormonlarla birlikte bitkinin geli�mesini sa�lar.

- Bitkinin boyca b�y�mesini sa�lar.

- H�cre b�l�nmesi, h�cre b�y�mesi, h�cre ve doku farkl�la�mas�n� sa�lar.

- Bitkinin g�ne�e y�nelmesini sa�lar.

- �ok salg�lan�rsa b�y�me durur, az salg�land��nda yapraklar d�k�l�r.

- Meyve vermede etkilidir. D�llenmi� �i�e�in d�k�lmesini engeller.

- Yapay olarak �retilen oksinler, yabani otlar�n imhas�nda kullan�l�r.

Giberellin

- G�vde b�y�mesini sa�lar.

- Meyve b�y�mesini sa�lar.

- Tohum �imlenmesini uyar�r.

- Tomurcuk geli�mesini sa�lar.

- Yapraklar�n ge� d�k�lmesinde etkilidir.

- H�cre b�l�nmesini uyar�r.

Absisik Asit

- Bitki i�in elveri�li olmayan ortamlarda tohumun �imlenmesini engeller.

- Bitkilerin uyku halinin devam etmesini sa�lar, (dormansi)

- Tomurcuk geli�imini durdurur.

Etilen

- Yaprak d�k�m�n� sa�lar.

- Meyve olgunla�mas�n� sa�lar.

�nsanlarda Bezler ve Hormonlar

insanlarda �� tip bez bulunur:

a) Endokrin Bezler

�- Sadece hormon salg�lar.

- Salg�lar�n� kana verir.

- Hipofiz, tiroid, paratiroid, b�brek�st� bezi v.s.

b) Ekzokrin Bezler

- Hormon olmayan salg�lar� salg�lar.

- Sa��lar�n� kanala verir.

- S�t bezi, t�kr�k bezi, v.s.

c) Karma Bezler

- Hormon �reterek kana verir.

- Enzim �reterek kanala verir.

Hipofiz Bezi

- V�cutta bir�ok olay� d�zenleyen, �ok say�da hormon salg�lar.

-Bu hormonlar, di�er endokrin bezlerin salg�lar�n� da denetler.

- Hipofizin salg� yapabilmesi i�in, �nce hipotalamustan gelen salg�lat�c� fakt�rlerin (RF) hipofizi uyarmas� gerekir.

- Hipofiz kafatas� i�indedir.

- �n lob, ara lob ve arka lob olmak �zere �� k�s�mdan olu�ur.

- Ergenlikte sadece �n ve arka lob bulunur ve bu b�lgelerde farkl� hormonlar salg�lan�r.

Arka loptan salg�lanan hormonlar:

- ADH (Vasopressin) (Anti Di�retik Hormon)

- Oksitosin

�n lobtan salg�lanan hormonlar:

- STH (Somato Tropin Hormon)

- TSH (Tiroid Uyar�c� Hormon)

- ACHT (Adreno Kortiko Tropik Hormon)

- MSH (Melanosit Uyar�c� Hormon) (Aralop)

- GTH (Gonado Tropin Hormon)

Arka Lo ptan Salg�lanan Hormonlar

- iki �e�it hormon salg�lar.

- Oksitosin ve vasopressin ger�ekte hipofizin de�il, hipotala-musun hormonlar�d�r. Hipotalamustan salg�lan�r, hipofizin arka lobunda depolan�r. Gerekti�inde arka �obta bulunan depolardan kana verir.

1. Oksitosin

- Oksitosin sadece di�ilerde salg�lan�r ve d�l yata�� kas�na etki ederek, do�uma yard�mc� olur.

- S�t bezlerinden s�t salg�lanmas�n� sa�lar.

2. ADH (Anti Di�retik Hormon = Vasopressin)

- B�brek t�b�llerini etkileyerek, suyun b�breklerden geri emilmesini sa�lar. Az salg�lan�rsa b�breklerden fazla miktarda su kayb� olur. Susuzluk duygusu artar. Bu duruma �ekersiz �eker hastal�� denir.

- D�z kaslar�n kas�lmas�n� d�zenler. B�ylece atardamarlar� kast�rarak kan bas�nc�n� art�r�r.

�n Loptan Salg�lanan Hormonlar

- Be� �e�it hormon salg�lar. Bunlar�n �o�u di�er bezlerin �al��mas�n� kontrol eder.

1. STH (Somato Tropiri Hormon)

- B�y�me hormonudur. Uzun kemiklerin ve genel olarak v�cudun b�y�mesini sa�lar.

- B�y�me evresinde �ok salg�lan�rsa devlik (gigantizm) olu�ur.

- Az salg�lan�rsa c�celik (nanizm) olu�ur.

- B�y�me �a��ndan sonra fazla salg�lan�rsa el, ayak ve kafatas� kemikleri orant�s�z b�y�r. Bu anormalli�e akromegali denir.

- H�crelerde protein sentezini h�zland�r�r. Karbonhidrat ve ya� metabolizmas�n� d�zenler.

2. TSH (Tiroid Uyar�c� Hormon)

- Tiroid bezini uyar�r, salg� yapmas�n� sa�lar.

3. ACTH (Adreno Kortiko Tropik Hormon)

- B�brek �st� bezini uyar�r, buradan hormon salg�lanmas�n� sa�lar. "Hipotalamus �RF

4. MSH (Melanosit Uyar�c� Hormon)

- Araloptan salg�lan�r.

- Derideki melanosit h�crelerinin melanin pigmenti olu�turmas�n� uyar�r.

- Melanin deriye renk verir, g�zde karanl�k oda olu�umunu sa�lar.

- Eksikli�inde albino (renksiz) bireyler olu�ur.

5. GTH (Gonado Tropik Hormon)

�reme faaliyetlerini d�zenler, �� e�ittir.

a) FSH (Folik�l Uyar�c� Hormon)

- Erkeklerde sperm ve testosteron salg�lanmas�n� uyar�r.

- Di�ilerde yumurta olgunla�mas� ve �strojen salg�lanmas�n� uyar�r.

b) IH (L�teinlestirici Hormon)

- Erkeklerde sperm olgunla�mas�n� sa�lar.

- Di�ilerde yumurta at�m�n� sa�lar (Ovulasyon).

c) LTH (Luteo Tropik Hormon):

- Erkeklerde salg�lanmaz.

- Di�ilerde �strojen ve progesteron yap�m�, s�t�n �retilmesi, hamileli�in devam etmesi ve annelik duygusunu geli�tirir.

Tiroid Bezi

G�rtla��n alt�nda soluk borusuna sar�lm�� kelebek �eklindedir. Hipofiz bezinin TSH'� ile uyar�l�r ve iki �e�it hormon salg�lar.

a) Tiroksin

B�t�n h�creleri etkileyerek, metabolizmay� d�zenler. Geli�me �a��nda az salg�lan�rsa kretenizm denilen c�celik ve zeka gerili�ine neden olan hastal�k olu�ur. Ergin d�nemde az salg�lan�rsa miksodema hastal�� olu�ur. Metabolizma yava�lar, uyu�ukluk g�r�l�r, v�cut �s�s� d��er, k�llar d�k�l�r.

Ergin insanda tiroid bezi fazla salg� yaparsa metabolizma h�z� y�kselir ve i� guatr olu�ur. Bu ki�ilerde kalp h�zl� �al��r, v�cut �s�s� ve solunum h�z� artar, g�zler d��ar� do�ru f�rlar.

Tiroksinin yap�s�nda iyot vard�r. Yeterli iyot al�namazsa tiroksin azal�r, TSH miktar� artar. Bunun sonucu tiroid bezi b�y�r ve bo�azda �i�kinlik olu�ur. Bu duruma basit guatr denir. �yotlu besinler kullan�larak bu hastal�k giderilebilir.

b) Kalsitonin

Kandaki kalsiyum ve fosfat�n kemiklere ge�mesini d�zenler (D vitamini ile). Az salg�lan�rsa kemikler zay�flar.

Paratiroid Bezi

Tiroid bezi �zerinde 4 k��k bezden olu�ur. Parathormon salg�lar. Kalsitonine z�t etki g�sterir. Kalsiyumun kemikten kana ge�mesini, b�brekten geri emilimini ve ba��rsak villuslar�ndan kana ge�i�ini art�r�r. B�ylece kandaki kalsiyum artar. Az salg�lan�rsa kalsiyum kanda ve kaslarda azal�r. Kaslarda tetani denen a�r�l� kas�lmalar olur.

B�brek �st� Bezi

B�breklerin �st k�sm�na yap��m�� iki bezdir. B�breklerle do�rudan ili�kisi yoktur. Kabuk (korteks) ve �z (medulla) olarak iki k�s�mda incelenir. ACTH ile uyar�l�r. Kabuk ve �z b�lgesinden ayr� hormonlar �retir.

Kabuk B�laesi Hormonlar�

a) Kortizol

Kan �ekerini art�r�r. Bunu da ya� ve proteinlerden glikoz olu�turarak sa�lar. Ayr�ca tedavi ama�l� olarak, iltihaplanmalarda, alerji ve romatizma tedavisinde kullan�l�r.

b) Aldosteron

H�cre d�� s�v�lar�n iyon deri�imini d�zenlemeye yard�m eder. B�brekte Na ve Cl iyonlar�n�n geri emilmesini sa�lar. Aldosteron az salg�lan�rsa Na ve Cl nin b�brekten geri emilimi azal�r ve b�ylece kan bas�nc� d��er, doku s�v�s� azal�r, Na ve K iyon deri�imi bozulur ve kaslar�n yorulmas�na neden olur. Deride pigmentle�me artar, tun� rengini (addison) al�r. Fazla salg�lan�rsa kan bas�nc� y�kselir, doku s�v�s� artar.

�z B�lgesi Hormonlar�

a) Adrenalin (Epinefrin)

Heyecan, korku, �z�nt� hallerinde ve baz� ila�lar�n kullan�lmas� sonucu adrenalin salg�s� artar. Kalp at��n� h�zland�r�r, kan bas�nc�n� y�kseltir. Karaci�er ve kaslardaki glikojenden glikoz olu�turur. Derideki k�lcallar�n daralmas�na neden olur.

b) N�radrenalin

K�lcal damar kas�lmas�nda etkilidir ve kan bas�nc�n� art�r�r.

E�ey Bezleri

Kad�nlarda yumurtal�k ve erkeklerde testisler �reme h�crelerini yapar ve hormon salg�lar. E�ey bezleri ergenlik d�neminden sonra, hipofiz bezinin etkisiyle �al��maya ba�lar.

Di�ilerde ergenlik d�neminde �strojen di�ilerde e�eysel olgunla�may� d�zenler. Progesteron ise hamileli�i d�zenler.

Erkeklerde testosteron sakal, b�y�k ��kmas�, sesin kal�nla�mas�, kemik ve kaslar�n geli�iminde etkilidir. Spermlerin olgunla�mas�n� sa�lar.

Karma bir bezdir. Hormonlar langerhans adac�klar�ndan salg�lan�r. Langerhans adac�klar�n�n beta h�creleri ins�lin, alfa h�creleri ise glukagon hormonu salg�lar. Bu hormonlar kan �ekerini ayarlamada etkilidir.

a) �ns�lin

Kandaki glikoz miktar�n� d��r�r. Bunu glikozu damar d��na ��kararak, glikojen �eklinde depolatarak ve h�crelerde par�alanmas�n� h�zland�rarak yapar.

b) Glukagon

Kan �ekerini art�r�r. Bunu adrenalinin glikojenden olu�turdu�u glikozu damar i�ine alarak yapar.

Ya� + Protein --> Kortizol

Biyoloji-Fen ve Teknoloji-Sinir Sistemi

S�N�R S�STEM�

Canl�larda i�ten ve d��tan gelen uyar�lar� alan ve de�erlendi�ren, tepki olu�umunu sa�layan sistemdir.

a) Bir H�crelilerde Sinir Sistemi: Sinir sistemi yoktur. Uya�r�lar h�cre y�zeyindeki resept�rlerle al�n�p; kam��, sil gibi tep�kime yap�lar�na iletilir. Terliksi hayvanda sinir telcikleri vard�r.

b) Omurgas�z Hayvanlarda Sinir Sistemi: Hidra, deniz ana�s� ve mercanlarda merkezi sinir sistemi yoktur. Fakat sinir tel�lerinden olu�an sinir a�� bulunur. Sinir h�creleri sinaps yap�madan birbirine de�erek bir a� olu�turur. Canl� b�t�n v�cudu ile tepki g�sterir. Yass� solucan, toprak solucan� ve b�cekler�de v�cut boyunca uzanan ip merdiveni �eklinde sinir sistemi vard�r. Ayr�ca beyin g�revi yapan bir �ift ba� ganglionu vard�r.

c) Omurgal� Hayvanlarda Sinir Sistemi: Bal�klardan meme�lilere do�ru geli�en bir merkezi sinir sistemi g�r�l�r. Memeli�lerde beyindeki k�vr�mlar daha fazlad�r.

Uyar�far� alan yap�lara resept�r denir. Resept�rler;

- Belirli bir b�lgede toplu veya da��n�k olabilir.

- Y�zeye yak�n veya derinde olabilir.

- Fiziksel veya kimyasal olarak uyar�labilir.

- Sinir doku veya epitel dokudan olu�abilir.

- E�ik �iddetindeki uyanlarla uyar�l�rlar.

Uyar�lar sonucu tepki olarak harekete ge�en yap�lara efekt�r denir. Efekt�rler kas veya bez olabilir.

N�ron: Sinir h�crelerine n�ron denir. N�ronlar g�vde (�ekirdek ve si-toplazma) ve uzant�lardan (Akson ve dentrit) olu�ur.

Dentrit : K�sa, �ok ve uyar�lar� g�vdeye getirir. Akson: Uzun, tek ve uyar�lar� g�vdeden g�t�r�r. Schwann H�creleri: Miyelin k�l�f� olu�turur. Ranvier Bo�umu: Miyelin k�l�fs�z b�lgedir.

Mivelin K�l�f� : Aksonu izole eder. �letim h�z� miyelinlilerde 120 m/s, miyelinsizlerde 12 m/s dir.

G�revlerine g�re �� e�it sinir h�cresi vard�r:

1. Duyu N�ronu: Uyar�lar� resept�rlerden al�r ve merkezi n��ronlara iletir.

2. Motor N�ron: Merkezi sinirlerde olu�turulan tepkiyi ilgili efekt�rlere (kas ve bez) iletir.

3. Ara (Merkezi) N�ron: Uyar�lara cevap olu�turan veya olu�turmayan veya yeni uyar� olu�turan sinirlerdir. Uyar�lar �ift y�nl� olabilir.

G�r�n��lerine g�re, �� e�it sinir h�cresi vard�r.

a) Tek Kutuplu: H�crede bir tane uzant� vard�r.

b) �ki kutuplu: Akson ve dentrit kar��l�kl� u�lardan ��kar.

c) �ok kutuplu: �ok say�da uzant� ��kar, akson bir, dentrit �ok say�dad�r.

Uyar�lara tepki; Uyar� -> Resept�r �> Duyu siniri -> Ara sinir �> Motor sinir �> Efekt�r -> Tepki �eklinde olu�ur.

Sinir h�crelerinde impuls iletimi tek y�nl�d�r ve bu y�n dent-ritten akson'a do�rudur.

Uyar�lar�n Al�nmas� : Uyar�lar resept�rlerle al�n�r. Uyar�lar�n al�nmas� i�in uyar�n�n en az e�ik �iddetinde olmas� gerekir. Uyanlar;

- E�ik �iddetinin alt�nda ise al�nmaz.

- E�ik �iddetinde ise al�n�r ve impuls olu�ur.

- E�ik �iddetinden b�y�kse �ok say�da ve b�y�k impuls olu��ur.

- E�ik �iddetinin �ok �st�nde ise yine al�nmaz.

impuls iletim h�z� sabittir de�i�mez, fakat say�s� ve �iddeti de��i�ebilir. Uyar�n�n �iddeti, frekans� ve s�resi artarsa impuls say�s� ve �iddeti artar. Bu da tepki �iddetini art�r�r.

�mpuls Ta��nmas� : Dinlenmekte olan sinir h�crelerinin d�� (+)'d�r. Bunu sa�layan d��ar�daki �ok say�da Na + ve az say��daki Cr'dir. Oysaki i� (-)'dir. Bunu da sa�layan i�teki �ok CI" ve az K + d�r. Buna polarize hal denir. Aktif ta��ma ile sa�lan�r. Uyar� olu�tu�unda aktif ta��ma yap�lamaz. Na + i�eri, K + d��a�r� ��kar. Na + n�n giri�i K + n�n ��k��ndan h�zl� oldu�undan y�k�ler yer de�i�tirir. Buna depolarize denir. Bir s�re sonra sinir h�cresi eski haline gelir. Buna da repolarizasyon denir.

Sinaps : Sinir h�creleri aras�ndaki bo�luklard�r. Sinir h�creleri birbirine de�mez. Uyar�lar bir sinirden di�erine veya efekt�re sinapslardan kimyasal olarak n�rotransmitter maddelerle ak�tar�l�r.

Sinapslarda; :

- Uyar�lar kimyasal olarak iletilir.

- N�rotransmitter maddeler salg�lan�r. (Histamin, dopamin, seratonin, asetil kolin ve n�radrenalin vs.)

- Ekzositoz ve endositoz olur.

- Se�ici diren� vard�r. Baz� uyar�lar durdurulur. Baz� uyar�lar h�zland�r�l�r.

- S�re kayb� vard�r, impuls iletim h�z� d��er.

�NSANLARDA S�N�R S�STEM�

MERKEZ� S�N�R S�STEM�

Beyin ve omurilikten olu�ur. Merkezi sinirler bulunur.

1. Beyin: Beyin, kafatas� i�inde ve �� zarla �rt�l�d�r.

a) Sert Zar: Kafatas�na i�ten yap��k ve sert zard�r. D��tan ge�len darbelere kar�� beyni korur.

b) �r�mceksi Zar: Sert zar ile ince zar aras�nda bulunur. Ba� dokusu liflerinden olu�ur. Aras�nda beyin omurilik s�v�s� (BOS) bulunur. Bu s�v�;

- Beyni mekanik etkilerden korur.

- Kan ile h�creler aras�nda madde al��veri�ini sa�lar.

- �yon de�i�iminin dengede kalmas�na yard�m eder.

c) �nce zar: En i�teki zard�r. Beyne yap��kt�r. Kan damarlar� bulunur. Beyin h�crelerini dif�zyonla besler.

Beyin �n, orta ve arka beyinden olu�ur.

a) On Beyin: �n beyin, u� ve ara beyin olarak iki k�s�mda in�celenir.

U� Beyin (Beyin Kabu�u^ : iki yar�mk�reden olu�ur. Yar�m k�releri birbirine ba�layan k�pr�ler vard�r. �stteki k�pr�lere nas�rl� cisim, alttaki k�pr�lere beyin ��geni denir. Beyin ya�r�mk�relerini enine b�len yar��a rolanda yar�� denir. D��ta boz madde (dentrit ve g�vde), i�te ak madde (akson) bulu�nur. G�revleri;

- Be� duyu merkezidir.

- Uyar�lar�n en son geldi�i yerdir.

- �stemli hareketleri yapt�r�r.

- Zeka, haf�za, hay�l his, irade ve ��renme merkezidir.

Ara Beyin : Talamus ve hipotalamustan olu�ur. Talamus koku duyusu hari�, b�t�n duyular�n toplanma ve da��t�m merkezi�dir. Duyular burada d�zenlenerek beyin kabu�una g�nderilir. Hipotalamus ise i� organ ve dokular�n kontrol merkezidir. En �nemli g�revleri;

- Hipofizin uyar�larak endokrin sisteminin kontrol�

- V�cut �s�s�

- Uyku ve i�tah

- E�eysel olgunla�ma vs. dir.

b) Orta Beyin: ��itme ve g�rme (g�zbebe�i a��kl��n�n ayar�lanmas�) reflekleslerini yapt�r�r. Ayr�ca kas tonusunu ayarlar.

c) Arka Beyin: Beyincik ve omurilik so�an�ndan olu�ur.

Beyincik : Kas hareketlerini d�zenler. Beyincik yar�mk�releri pons'la birbirine ba�lan�r. Ayr�ca kulaktaki yar�mdaire kanalla�r� ile beraber v�cudun dengesini sa�lar.

Omurilik So�an� : Yap�s� omurili�e benzer. Yani d��ta ak madde, i�te boz madde bulunur. Beyinden ��kan baz� sinirler omurilik so�an�ndan �apraz ge�erler, i� organlar�n �al��mas��n� kontrol eder. Kontrol etti�i olaylar;

- Solunum - Hap�urma - �ks�rme

- Dola��m - Kusma - Sindirim

- �i�neme - Karaci�erin �eker ayarlamas� vs. dir.

2. Omurilik: Omurgan�n i�inde, omurga boyunca uzan�r. D��ta ak madde, i�te boz madde vard�r. Duyusal impulslar�n �o��u, omurilikten �apraz ge�er.

Omurili�in g�revi;

- V�cuttan beyne gelen, beyinden kaslara g�nderilen impuls-lar� iletmek.

- Refleks hareketlerini yapt�rmak.

- Al��kanl�k hareketlerini denetlemektir (Y�zme, dans etme, bisiklet s�rme, v.s.).

Refleks olay�;

- Daha az sinaps i�erdi�inden s�re kayb� azd�r.

- Uyanlar duyu sinirleri ile arka k�kten ara sinirlere gelir.

- Cevap �n k�kten motor sinirlerle efekt�re gider.

�EVRESEL S�N�R S�STEM� :

Uyart�lar� al�p beyin ve omurili�e g�t�ren, olu�turulan tepkiyi doku, bez ve organlara g�t�ren sinirlerin t�m�ne �evresel si�nir sistemi denir. Duyu ve motor sinirlerinden olu�ur.

1. Somotik Sinir Sistemi:

iste�imizle yapt��m�z davran��lar� yapar. U� beyin ve beyin�cik kontrol�ndedir.

2. Otonom Sinir Sistemi:

iste�imiz d��nda �al��r. Omurilik so�an� ve omurilik kontro�l�ndedir. Sadece miyelinsiz motor n�ronlar bulunur. Otonom sistem birbirine z�t �al��an sempatik ve parasempatik sistem�den olu�ur. Sempatik sinirler kalp, akci�eri h�zland�r�r, sindiri�mi yava�lat�r. Parasempatik sinirler, kalp ve akci�eri yava�la�t�r, sindirimi h�zland�r�r.

Biyoloji-Fen ve Teknoloji-Sindirim Sistemi

S�ND�R�M S�STEM�

Besinlerin, su ve enzimler yard�m� ile yap�ta�lar�na ayr�lmas��na sindirim denir. Sindirimde ama�, besinlerin h�cre zar�ndan ge�ebilecek k��kl��e getirilmesidir. Besinleri olu�turan k��k par�alara monomer (yap�ta��) denir.

Besinlerin par�alanmas� iki yolla olur.

1. Mekanik Sindirim

- Besinleri fiziksel etkilerle par�alamakt�r.

- Par�alanan besinin kimyasal yap� ve �zelliklerinde de�i�me olmaz. Ve olu�an par�alar porlardan ge�mez.

- Enzimlerin etkinli�ini art�r�r, kimyasal sinirimi kolayla�t�r�r.

- Enzimler kullan�lmaz.

- Su besinleri yumu�atmak i�in kullan�l�r.

- Di�lerin �i�nemesi, midenin ��tmesi vs

2. Kimyasal Sindirim

- Besinlerin yap�ta�lar�na ayr�lmas�d�r.

- Enzimler g�rev yapar.

- Su besinlerin yap�s�na kat�larak kullan�l�r.

- Karbonhidratlar monosakkaritlere, proteinler amino asitlere, ya�lar da ya� asidi ve gliserole kadar par�alan�r.

- Olu�an par�alar porlardan ge�er.

- Vitaminler ve inorganik besinler sindirime u�ramaz.

Canl�larda iki �e�it sindirim sistemi bulunur.

1. H�cre ��i Sindirim

- �nce besinler fagositoz veya pinositozla h�cre i�ine al�n�r.

- Sonra sindirim, besin kofulunda lizozom enzimleriyle olur.

- Amip, akyuvarlar vs. g�r�l�r.

2. H�cre D�� Sindirim

- �nce besinler sindirim kanal�na al�n�r.

- Sonra ekzositozla h�cre d��na enzim salg�lan�r.

- Sindirim h�cre d��nda olur.

- Olu�un monomerler dif�zyon ve aktif ta��mayla h�cre i�ine al�n�r.

- Mantarlar, b�cek�il bitkiler, bakteriler ve hayvanlarda g�r��l�r.

Bitkilerde Sindirim .

Bitkilerde sindirim sistemi yoktur, kendi besinlerini kendi �re�tir. Fakat bitkilerde di�er b�t�n canl�lar gibi h�cre i�indeki b�-

y�k besinlerden k��k besinler olu�turabilir. Ayr�ca b�cek�il bitkiler azot ihtiyac�n� kar��lamak i�in h�cre d�� sindirim ya�par.

Tek H�crelilerde Sindirim

Tek h�creliler k��k molek�ll� besinleri dif�zyonla, b�y�k mo�lek�ll� besinleri fagositoz ya da (�inositoz yoluyla h�cre i�ine al�rlar. Besin kofuluna al�nan besinler lizozomdaki enzimlerle par�alan�r.

Paramesyumda pelikula tabakas� besinlerin zarla al�n�m�n� engeller. Bu canl�lar besinleri a��z yoluyla, besin kofulu i�ine al�rlar. Bakteri ve tek h�creli mantarlar h�cre d�� sindirim ya�par.

Omurgas�zlarda Sindirim

S�nger ve s�lenterierde v�cut bo�lu�u sindirimin ger�ekle�ti��i yerdir. Burada �nce h�cre d�� sonra h�cre i�fsindirim ya�p�l�r.

Yass� solucanlarda tek a��kl�kl�, halkal� solucanlardan itibaren ise iki a��kl�kl� sindirim sistemi g�r�l�r. B�ceklerde sindirim sistemi geli�mi�tir. A��z yap�lar� beslenme �ekillerine g�re de��i�ir. Ba��rsak, an�s ile v�cut d��na a��l�r.

Omurgal�larda Sindirim

Omurgal�lar�n t�m�nde a��zla ba�lay�p an�sle sona eren tam sindirim sistemi vard�r. Sindirim sistemine karaci�er ve pank�reas a��l�r. Bal�k, kurba�a, s�r�ngen ve ku�larda sindirim, �reme ve bo�alt�m sistemleri birle�erek bir delikle (kloak) d��ar� a��l�r. Di�er omurgal�lardan farkl� olarak memelilerde sin�dirim sistemi, �reme ve bo�alt�m sistemlerinden ba��ms�z olarak d��ar�ya a��l�r.

Bal�k ve s�r�ngenlerde di�ler besinleri tutmaya, memelilerde ise �i�nemeye yarar. Beslenme bi�imine g�re di� yap�lar� farkl�l�k g�sterir. Ku�larda di� bulunmaz.

Memelilerden gevi� getirenlerde mide; i�kembe, b�rkenek, k�rkbay�r ve �irden olmak �zere d�rt b�lmelidir. Sel�lozun sin�dirimi ot�ul canl�dan salg�lanan enzimlerle de�il, sindirim sis�teminde bulunan tek h�creliler taraf�ndan salg�lanan enzim�lerle sa�lan�r. Sel�lozun sindirimi uzun s�rer. Gevi� getirme; �oktan yutmu� ve az sindirmi� olduklar� maddeleri dinlenirken tekrar a��zlar�na getirip tekrar �i�nemelerine denir.

�nsanlarda Sindirim Sistemi

H�cre d�� sindirim yap�l�r. Besinler sindirim sisteminin farkl� organlar�nda sindirilir. ��nk�, enzimler farkl� organlarda salg��lan�r. Sindirim kanal�; a��z, yutak, yemek borusu, mide, inceba��rsak ve kal�nba��rsaktan olu�ur. T�k�r�k bezi, karaci�er ve pankreas sindirime yard�mc� olur.

1- A��z

- Karbonhidratlar�n kimyasal sindirimi a��zda ba�lar.

- Daha �ok mekanik sindirim g�r�l�r.

- Bazik ortamd�r. (pH = 6.2 - 7.4)

- T�k�r�k bezleri, dil ve di� sindirime yard�mc� olurlar.

- �� ift t�k�r�k bezi bulunur. Bunlar dil alt�, �ene alt� ve ku�lak alt� t�k�r�k bezleridir. T�k�r�kte su, pityalin, mukus ve ba�z� iyonlar bulunur.

-Dil besinlerin kar��t�r�lmas� ve besinlerin yutulmas� i�levini ger�ekle�tirir.

- Di�ler mekanik sindirimi ger�ekle�tirir. �nce s�t di�leri olu��ur daha sonra onlar�n yerine as�l di�ler al�r. �nde kesici di��ler, yan�nda k�pek di�leri ve arkada az� di�leri bulunur. Daha sonrada yirmilik di�ler ��kar.

2. Yutak

- Yemek ve soluk borusuna ge�i�in oldu�u yerdir.

- Yutma s�ras�nda k��k dil soluk borusunu kapat�r, besinler soluk borusuna ka�maz.

3. Yemek Borusu

- Yutulan besinleri mideye iletir.

- Mukus salg�lan�r. (Goblet h�crelerinden) Bundan dolay� kay�gand�r.

- Peristaltik hareketle besinler tek y�nde (mideye do�ru) ileti�lir.

- Mekanik ve kimyasal sindirim olmaz.

4. Mide

- Proteinlerin kimyasal sindirimi ba�lar.

- Asidik ortamd�r. (pH = 2-3)

- Mekanik olarak besinler ��t�l�r.

- Karma bir bezdir. Yani hem hormon hem de enzim salg�lar. Salg�lad�� hormonlar� kana, enzimleri ise mide bo�lu�una verir. �retti�i sa��lar;

- Mukus salg�lan�r. Mukus mide i� duvar�n� kaplayarak, mide�nin enzim ve asitlerden zarar g�rmesini �nler. Mukus tabaka�s�nda olu�an bir y�rt�lma d�zeltilmezse mide duvar�nda kaz�n�malar baslar (Gastrit), ileri sekline ise �lser denir. Bir �e�it

bakteri bu yaran�n i�ine yerle�erek, �o�al�r ve enfeksiyona neden olur.

- Mide mukozas�n�n ba�ka bir g�revi; kan yap�m�nda �nemli g�revi olan B 12 vitaminin emilmesini sa�layan �zel bir madde salg�lamakt�r.

- Besinlerle gelebilecek mikroorganizmalar� �ld�r�r.

- Kaslar�; emine, boyuna ve �apraz yerle�mi�tir. B�ylelikle mide her y�ne do�ru hareket ederek, i�inde bulunan besinle�ri mide �zsuyu ile homojen olarak kar��t�r�r. Ve mekanik sindi�rimi sa�lar.

5. �nceba��rsak

- B�t�n besinlerin kimyasal sindirimi burada tamamlan�r.

- Ya�lar�n mekanik ve kimyasal sindirimi burada olur.

- Bazik ortamd�r. (pH: 9.8 ■ 10.2)

- Pankreas enzimleri ve karaci�erin safra tuzlar� buraya bo��alt�l�r.

- Karma bir bezdir. Yani hem hormon nemde enzim salg�lar. Salg�lad�� hormonlar� kana, enzimleri ise inceba��rsak bo��lu�una verir. �retti�i sa��lar;

\|� salg�	D�� salg�
Sekretin	Enterokinaz
Kolesistokinin	Erepsin
	Maltaz
	Laktaz
	Sakkaraz
- Mukus salg�lan�r.
- Peristaltik hareket ile besinleri iletir.

- Besinlerin emilimi tamamlan�r. Bunu villuslar ve mikrovilluslarla geni� bir y�zey olu�turarak yapar.

6. Kal�nba��rsak

- Mukus salg�lan�r.

- Sindirim ger�ekle�mez.

- Peristaltik hareketi vard�r.

- Suyun b�y�k b�l�m� emilir.

- Kal�nba��rsaktaki baz� bakteriler B ve K vitamini �retirler.

Karaci�er

- Sa� ve sol lop olmak �zere iki k�s�md�r. Her lop, lop�uk de�nilen k��k birimlerden olu�mu�tur.

- Dalak, sindirim kanal� ve aorttan kan gelir.

- Sindirim i�in safra tuzlar�n� yapar. Safra kesesinde depolar. Koledok kanal�yla inceba��rsa�a bo�alt�r. Safra tuzlar� ya�la�r�n mekanik sindirimini, inceba��rsa��n bazikle�mesini ve baz� minerallerin at�lmas�n� sa�lar.

Ayr�ca karaci�er;

- Azotlu art�klar� �reye �evirir.

- Zehirli maddeleri (toksik) etkisiz hale getirir.(H 2O 2, alkol)

- P�ht�la�may� sa�layan protrombin ve fibrinojeni �retir.

- Kan�n damarda p�ht�la�mamas�n� sa�layan heparini ya�par.

- Ya�lanm�� ve y�pranm�� alyuvarlar� imha eder. (Kupfer h�creleri ile) Embriyonik d�nemde alyuvar �retir. (Retikulo endotel h�creleri ile)

- Mineral depolar. (Fe.Cu)

- Fazla glikozu, glikojen olarak depolar.

. - Baz� vitaminleri sentezler (A) ve depolar. (A, D,E ve K)

- Besinlerin (protein, karbonhidrat ve ya�), birbirine d�n��m�n� sa�lar.

- Hormonlar�n�n fazlas�n� imha eder.

Pankreas

- �� ve d�� salg� yapan kanma bir bezdir.

- Kan �ekerini ayarlayan ins�lin ve glukagon hormonlar�n� ya�par ve kana verir. (�ns�lin kan �ekerini d��n�r, glukagon kan �ekerini art�r�r.) Hormonlar langerhans adac�klar�nda �retilir.

- Sindirimle ilgili salg�lar� virsung kanal� ile vvater kabarc��n�dan inceba��rsa�a bo�alt�l�r. Pankreas �zsuyunda;

- Ya�lar� sindiren lipaz,

- Ni�astay� sindiren amilaz,

- Proteinleri sindiren tripsinojen

- N�kleik asitleri sindiren n�kleaz bulunur.

Besinlerin Sindirimi

Besinler sindirim sisteminin farkl� organlar�nda sindirilir, ��n�k� enzimler farkl� organlardan salg�lan�r.

Karbonhid ratlar�n Sindirimi

- �nsanlarda; - En �ok ni�asta al�n�r.

- Bitkisel g�dalarla maltoz ve sakkaroz al�n�r.

- Hayvansal g�dalarla laktoz al�n�r.

- Sel�loz sindirilemez.

- Glikoz, fruktoz ve galaktoz sindirilmez.

- Karbonhidratlar�n sindirimi a��zda ba�lar, midede olmaz, inceba��rsakta tamamlan�r.

Ya�lar�n Sindirimi

- A��z ve midede kimyasal ve mekanik sindirimi yap�lamaz. Mekanik ve kimyasal sindirim inceba��rsakta ba�lar ve biter.

- Ya�lar bitkisel ve hayvansal g�dalarla al�n�r.

Proteinlerin Sindirimi

- Mide ve inceba��rsakta kimyasal sindirimi olur.

- Proteinleri sindiren enzimlerden sindirim ortam� ve kanalla�r�n�n korunmas�;

- Mukus salg�s� yap�larak,

- Enzimler besin gelince salg�lanarak,

- Hormonlar kontrol�nde salg�lanarak

- Enzimler pasif olarak salg�lanarak korunur.

- Proteinler bitkisel ve hayvansal g�dalarla al�n�r.

d) N�kleik Asitlerin Sindirimi:

-Sadece inceba��rsakta kimyasal sindirim olur.

- N�kleik asitler bitkisel ve hayvansal g�dalarla al�n�r.

Sindirim �r�nlerinin Ortak �zellikleri :

- H�cre zar�ndan ge�erler.

- Hidroliz edilemeyecek kadar basit molek�llerdir.

- H�crede yap� maddeleri olarak kullan�l�r.

- V�cudun enerji kullan�m� i�in par�alanabilir.

Emilim :

- Yap�ta�lar�na ayr�lan besinlerin h�creye al�nmas�d�r.

- Amino asit, glikoz, fruktoz, galaktoz, vitamin, mineral, mine�ral, su kan k�lcallar�na ya� asitleri, gliserol ve su emilebilir.

- Dif�zyon ve aktif ta��ma ile olur.

- �o�u inceba��rsaktaki villuslarda olur.

- Emilimden sonra; amino asit, glikoz, fruktoz, galaktoz, mine�ral, su, B ve C vitaminleri kan k�lcallar�na; ya� asitleri, glise�rol A, D, E ve K vitaminleri lenf k�lcallar�na ge�er.